Interview met de architecten

Sjoerd Soeters is niet iemand die met meel in de mond praat. “Een waardeloze plek,” luidt het oordeel van de 79-jarige architect over de oude Peperstraat, waarna de argumentatie volgt: geen relatie tussen de woningen en de openbare ruimte, geen kwaliteit voor de voetganger en het verkeer is te dominant.

Stuivenberg en Holtland kijken er iets genuanceerder naar, maar over één ding zijn ze het grondig met Soeters eens. Om de Peperstraat echt aan te pakken, was sloop-nieuwbouw de enige oplossing. Geen renovatie, maar een tabula rasa om te breken met het werk van de ontwerpers die zich ruim een halve eeuw eerder over de Peperstraat hadden gebogen.

In de jaren zestig maakte een oud buurtje aan de oostzijde van de Zaan plaats voor een brede straat met woonblokken. De Peperstraat was een typisch product van zijn tijd: weinig opsmuk met ruim baan voor de auto. “Zaandam breidde in de jaren zestig aan de oostkant uit met onder andere de Poelenburg,” vertelt Soeters. “Het idee was om de nieuwe bewoners de ruimte te geven om met hun Opel Kadett of Volkswagen Kever naar de overkant van de Zaan te trekken om daar een televisie, ijskast of kooktoestel te kopen.”        

Tijden veranderen. Met De Zaankay wilden Soeters, Stuivenberg en Holtland een plek maken die uitnodigt tot vertoeven in plaats van mensen aanzet om een stapje harder te lopen of het gaspedaal dieper in te drukken. “De openbare ruimte vormt de basis van dit plan,” aldus Stuivenberg. Ze heeft het met name over het groene park, centraal in het gebied waar de woningen het groene hart omarmen. Aan de zijkanten liggen lagere woonblokken en op de koppen markeren hogere woongebouwen het gebied.

Inspiratie deden de ontwerpers op in de nabijgelegen Talmabuurt, met sociale woningbouw uit de jaren twintig. “Daar begonnen ze ooit óók met het uittekenen van de openbare ruimte,” vertelt Soeters. “De buurt heeft prachtige ronde vormen en er is een pleintje. Dat is iets anders dan gewoon wat gebouwen neerzetten.”

Ook verdiepte het drietal zich in een aantal Italiaanse pleinen. Ze vertellen over Piazza delle Erbe, het eeuwenoude marktplein in Verona, waar in de hoeken van het plein ook speelse knikjes zitten. Ook passeert het plein tussen de twee vleugels van het Uffizi in Florence de revue. Op de kop van dit plein aan de rivier Arno staat hogere bebouwing met een doorkijk naar het water.

Holtland: “Wij doen met de Zaankay iets vergelijkbaars. Via een smallere straat kom je straks uit bij de Zaan. Prachtige arcades begeleiden die route. Aan het water ligt een klein pleintje met horeca. Dat wordt straks een fantastische plek om te zitten. Vanaf het terras kijk je in het zonnetje uit over de Zaan.”

Soeters: “Ken je de sluis bij Muiden? Daar zit een café met terras. In de zomer kijkt iedereen daar naar de passerende bootjes. Ik hoop dat we dat hier bij de sluis ook krijgen.”

Voor het creëren van een fijne openbare ruimte bedachten de drie ontwerpers met ontwikkelaar Opportunity Vastgoed en de gemeente Zaanstad een vernuftige oplossing. Het dominante verkeer in het gebied wordt straks beperkt en aan twee kanten om het plantsoen geleid. Onder datzelfde groen komt een ondergrondse parkeergarage. Daar kunnen bewoners, maar ook centrumbezoekers hun auto kwijt. Door deze ingrepen verandert de Peperstraat in een fijne woonstraat.

“Iedereen die de auto in de garage zet, komt via een paviljoen uit in het groen. Deze staan centraal in het plantsoen en zijn ontworpen in dezelfde architectuur als de gebouwen.,” aldus Stuivenberg. “Hierdoor ontstaat er levendigheid in de openbare ruimte en ontmoeten mensen elkaar.”

Soeters: “Dat lijkt iets kleins, maar het is een enorm belangrijk element in dit plan. Tegenwoordig worden er steeds vaker parkeergarages onder woongebouwen aangelegd. Bewoners gaan dan met de lift vanuit de garage rechtstreeks naar hun woning. Comfortabel misschien, maar het aantal onderlinge ontmoetingen neemt af.”

Holtland: “We verwachten echt niet dat mensen straks allemaal spontaan met elkaar in gesprek gaan in de openbare ruimte. Maar als je elkaar op straat vaker tegenkomt, ga je elkaar wel herkennen en groeten. Dat helpt om je ergens thuis te voelen.”

Ontmoeten wordt ook op andere manieren in het plan gestimuleerd. In het plantsoen komen bankjes en plekken voor kinderen om te spelen. Daarnaast krijgen de woningen aan de lange zijde van het plantsoen een klein trapje naar de entree.

“We hebben bel-etages gecreëerd, de Franse term voor mooie verdieping,” legt Soeters uit. “Omdat de woonkamers aan de straat zijn verhoogd, hebben bewoners goed zicht op de openbare ruimte en kijken voorbijgangers minder direct de woning in. Entreetrapjes met ondiepe stoep vormen een bufferzone waar bewoners een bankje of stoel plaatsen om lekker buiten te zitten.”

“Een woonbuurt draait natuurlijk niet alleen om levendigheid en ontmoeting,” aldus Holtland. “Bewoners hebben ook behoefte aan een rustige plek om zich terug te trekken. Daarom beschikken de meeste woongebouwen aan de achterzijde over een beschut binnenterrein, waaraan de privébuitenruimtes zijn gesitueerd. Een verticale trellis, begroeid met klimplanten, zorgt voor privacy en draagt tegelijkertijd bij aan natuurlijke koeling. Ook de indeling van de woningen sluit hierop aan: de levendige woonruimtes kijken uit op de Peperstraat, terwijl de slaapkamers aan de rustige achterzijde liggen.” 

Dat er straks verschillende doelgroepen in De Zaankay komen te wonen, maakt het volgens de architecten nog belangrijker dat er ruimte is voor ontmoeting. In de ruim vijfhonderd nieuwe woningen komt zowel sociale huur, middenhuur als koop.

“Het mooie is dat je straks aan de buitenkant niet ziet om wat voor type woning het gaat,” aldus Stuivenberg. “Alle gebouwen zijn familie van elkaar en hebben dezelfde kwaliteit, alleen van binnen hebben we verschillende soorten woningen ontworpen.” De Zaankay vormt een eenheid, net zoals Plan Berlage in Amsterdam-Zuid. Ook in die wijk vol pracht van de Amsterdamse school zit sociale woningbouw, middenhuur en vrije sector huur en koop.

Bij het ontwerpen van de gebouwen, grepen Soeters, Stuivenberg en Holtland onder andere terug op de Zaanse motieven die ze zagen in de Talmabuurt. “Het zit hem in details,” aldus Stuivenberg. De erkers, de witte lijsten, het expressieve metselwerk, de schuine kappen. “De architectuur moet kloppen,” voegt ze daaraan toe, waarna ze begint over het gebruik van de juiste baksteen. “Dat is echt heel belangrijk. De gebouwen moeten lang mee.”

Soeters: “Tijdens mijn loopbaan heb ik er bij mijn opdrachtgevers altijd op gehamerd om niet op de baksteen te besparen. Dat is het domste wat je kunt doen. Het is de huid van een gebouw en daarmee ontzettend bepalend.”

Stuivenberg: “Dit plan is door alle schalen heen ontworpen. We begonnen hoog over met de grote structuren en het eindigt met dit soort details. Mensen zien het niet altijd, maar het is een ontzettend lang traject waarin je samen optrekt met de ontwikkelaar en de gemeente. Dat levert meningsverschillen op en je moet over hobbels heen. Ik ben er daarom ontzettend trots op dat we gezamenlijk ons doel hebben bereikt. De Zaankay is een ontzettend goed plan geworden.”

Soeters en Holtland sluiten zich daarbij aan.  De laatste: “Kijk wat voor gevarieerde plek hier straks ontstaat. Een rustige buurt rond het plantsoen drukker en hoogstedelijker langs de Zaan. Er is water, groen en het centrum vlakbij. Als bewoner kun je straks veel kanten op.”

Over de architecten

Sjoerd Soeters (1947) werkte bijna vijftig jaar als architect en stedenbouwkundige. Hij staat bekend om zijn postmodernistische en verrassende ontwerpen zoals Haverleij in Den Bosch (een Vinexwijk bestaande uit tien woonkastelen), Java Eiland in Amsterdam (moderne grachtenpanden in het Oostelijk Havengebied) of het stadshart van Zaandam met uitvergrote Zaanse huisjes.

In 2016 richtte Soeters het bureau Pleasant Places Happy People (PPHP) op, waar Hester Stuivenberg als projectarchitect aan dit plan werkte en Julia Holtland later betrokken raakten bij het ontwerp van de Zaankay. Toen Soeters in 2023 met pensioen ging en PPHP ophief, richtten Stuivenberg en Holtland hun eigen bureau op. Met Studio Juist zijn ze nog altijd betrokken bij de totstandkoming van de Zaankay.